Sam Harris, The End of Faith
en de Schrijver van Volwassen Geloof







Hieronder volgt een vertaling van vragen en antwoorden op de site van Sam Harris, de man die naar aanleiding van 9/11 het boek The End of Faith heeft geschreven. Een betere weergave van de redenen tot het schrijven van mijn eigen teksten zou ik niet kunnen geven. Tevens vindt men hier ook de antwoorden op de meest gestelde vragen die naar aanleiding van mijn teksten voortdurend aan mij gericht worden.

Albert Vollbehr (vertaler)





Vragen en antwoorden betreffende "Het einde van het Geloof"

1. In uw boek schijnt een zekere religieuze intolerantie naar voren te komen. Bent u van mening dat men voor iemands religieuze overtuigingen niet altijd begrip hoeft op te brengen?


Inderdaad. Vanwege onze geschiedenis van religieuze intolerantie zijn wij bijzonder voorzichtig geworden met het bekritiseren van iemands religieuze overtuiging. We hebben groot gelijk wanneer we moe zeggen te zijn van religieuze onverdraagzaamheid, maar het wordt nu tijd in te zien dat deze religieuze overtuigingen in toenemende mate oorzaak zijn voor wereldwijde conflicten. De overtuiging dat God de eigenlijke auteur is van ťťn of ander boek, is altijd een bron van gevaarlijke en onnodige verdeeldheid geweest in onze wereld. Maar nu we leven in een wereld van moderne vernietigingswapens en technieken die het gehele leven kunnen ontwrichten, wordt deze verdeeldheid langzamerhand synoniem voor het tegengestelde van civilisatie.
Merk op dat in onze cultuur nooit iemand wordt aangevallen omdat hij er afwijkende meningen op nahoudt in de wiskunde of de geschiedenis. Wanneer mensen met argumenten komen voor waar ze in geloven, leggen we die argumenten onder de loep; wanneer ze degelijk blijken, hechten we er ook geloof aan. Maar wanneer ze redeloos blijken te zijn of gebaseerd zijn op slechte redenaties, dan veroordelen we het geloof eraan als een gevolg van onwetendheid, waan of domheid. Maar voor godsdienst maken we altijd een uitzondering.


2. Ja, maar is godsdienst dan ook niet iets anders?


Slechts in zoverre we er een andere behandeling aan geven. We zijn in slaap gewiegd en maken ons er niet druk meer om hoe vreemd en ongegrond allerlei religieuze overuigingen zijn. Hoe zouden we het vinden indien de president van de Verenigde Staten ons ervan verzekerde dat de almachtige Zeus aan onze kant staat in de oorlog tegen het terrorisme? Het veranderen van slechts ťťn woordje in zijn toespraak -dus Zeus in plaats van God- zou een ophef van jewelste opleveren. Indien ik van mening ben dat Christus uit een maagd geboren is, en lichamelijk herrees uit de dood, en het brood van het Avondmaal letterlijk in zijn lichaam verandert tijdens de Heilige Mis, dan kan ik toch beschouwd worden als een respectabel lid van de maatschappij. Ik kan er zulke opinies op na houden omdat er miljoenen anderen zijn die er in geloven, en we geleerd hebben ons er niet druk over te maken dat deze zaken volkomen irrationeel zijn. Maar kijk nu eens wat er gebeurt wanneer ik op een dag wakker word met de overtuiging dat God tot mij spreekt via mijn haardroogapparaat. Men zal mij dan voor gek verklaren, zelfs in de kerk. Maar de overtuigingen zijn van precies hetzelfde gehalte, namelijk in strijd met de meest elementaire principes van de rede. De perversiteit van de oude boekgodsdiensten is dat ze geestelijk gezonde mensen en masse in het onmogelijke laat geloven.


3. En wat is dan volgens u het verband tussen godsdienst en geweld?


Dit verband is heel eenvoudig en direct. En onvermijdelijk. Indien je er echt in gelooft dat je naaste de hel ingaat vanwege zijn ongeloof, en je van mening bent dat de overtuigingen van je naaste het zieleheil van je kinderen in gevaar brengen, dan is het enkel redelijk je naaste uit de maatschappij te bannen of hem te elimineren. Aangezien godsdienst eeuwige beloning of straf in het hiernamaals belooft, wordt de belangrijkheid van de zaak oneindig vergroot. Welk van de twee is erger, een aanrander van kinderen of een ketter? Indien je er werkelijk in gelooft dat de ketter het eeuwige zieleheil van je kind in gevaar kan brengen, dan hoef je er niet lang over na te denken. Het is een uitgemaakte zaak.


4. Betekent het feit dat niemand in ons land vanwege zijn religieus geloof om het leven wordt gebracht niet dat godsdienst in een democratie omgeturnd kan worden tot een heilzame en veredelende sociale kracht?


Denk er eens over na dat de Verenigde Staten een derde van de begroting ter voorkoming van AIDS ten goede laat komen van onderwijs in de derde wereld dat onthouding voorschrijft. In plaats van het zoveel mogelijk beschikbaar stellen van condooms, hebben we ervoor gekozen dat ons geld gaat naar een ineffectief nepprogramma van morele instructie. Dit is zo dom dat men het ronduit katastrofaal kan noemen. Op deze manier worden miljoenen mensen met AIDS besmet, hetwelk gemakkelijk voorkomen had kunnen worden. Dit is een voorbeeld van hoe de christelijke moraal de kudde letterlijk het massagraf in stuurt. Niet opzettelijk misschien, maar er sterven er niet minder onschuldige mensen door.


5. Waarom bent u van mening dat gematigde religieuze mensen ook verantwoordelijkheid dragen voor de religieuze conflicten in de wereld? Is het niet zo dat gematigde religieuze mensen geweld juist in naam van hun godsdienst verafschuwen?


Ze verafschuwen inderdaad geweld, maar hun overgave aan boekgodsdienst vereeuwigt de gehechtheid aan heilige religieuze teksten en overgave aan een bepaalde godsdienst, en die zaken zijn de oorzaak voor het eeuwig voortbestaan van conflicten. De religieus gematigden hebben geleerd de barbaarse passages in hun religieuze boeken over te slaan. Maar tůch blijven ze die boeken in het algemeen als heilig beschouwen. Op die manier maken zij het onmogelijk voor ons om de fundamentalistische geloofsopvattingen werkelijk te bestrijden. Aangezien deze gematigde gelovigen de neiging hebben de krankzinnige delen van de heilige boeken te negeren, hebben ze er geen idee meer van hoe gevaarlijk de boeken zijn wanneer ze letterlijk worden genomen. In feite kunnen ze niet eens vatten dat er Łberhaupt mensen zijn die ze nog letterlijk opvatten. Het gevolg is dat deze mensen geen idee hebben van de rol die de godsdienst heeft in het inspireren van geweld. De religieus gematigden zijn verblind door hun eigen gematigdheid. Terwijl hoog opgeleide jihad-aanhangers voor een videocamera staan en zeggen dat ze "meer in dood geloven dan de ongelovigen in leven", en zichzelf daarna opblazen temidden van tientallen onschuldige voorbijgangers, begrijpen de religieus gematigden er geen sikkepit van hoe men hiertoe in staat kon zijn. Religieus gematigden hebben een enorm ontwikkeld gevoel voor respect voor de geloofsovertuigingen van een ander. Dit respect is zo groot dat ze blind zijn om in te zien dat de afschuwelijke gebeurtenis van de 11e september een uiting van religieuze geestdrift was. Gematigde religieuze mensen zijn niet in staat in te zien dat het probleem niet terrorisme is, maar de Islam.


6. Maar is het niet eerder een conflict met alleen moslim fundamentalisten?


In de moslimwereld is men nog niet toegekomen aan een onderscheid tussen "fundamentalist" en "gematigd". Vrijwel alle moslims zijn "fundamentalisten" in de zin van oprechte gelovers dat de koran het letterlijke en onfeilbare woord van God is. Zij hebben daar helemaal geen probleem mee; wij hebben een probleem met de fundamentele geloofsinhoud van de Islam. Gematigde religieuze mensen lijden aan een wijdverbreide waan die het gevolg kan hebben een hoog aantal doden op te leveren. Deze waan is dat alle godsdiensten ten diepste op hetzelfde neerkomen. Dit is een mythe. Het hoofdbestanddeel van het JaÔnisme is geweldloosheid. De vrome JaÔnisten zullen letterlijk geen vlieg kwaad doen. Een fundamentalistische JaÔnist heeft dus niets gemeen met een fundamentalistische moslim. De religies komen niet op hetzelfde uit, noch de logische gevolgen van hun denken, noch hun handelen. Lees de koran. Osama bin Laden volgt de koran geheel letterlijk. Een ieder die beweert dat het wereldbeeld van deze man niet steunt op een interpretatie van de Islam is of gevaarlijk onwetend of zonder meer gevaarlijk.
Natuurlijk hoopt men dat de moslimwereld vol gematigden is, mensen die de wereld van Osama bin Laden verafschuwen. Maar waar zijn zij? We kunnen niet zomaar concluderen dat ze bestaan. De afschuwelijke waarheid is dat zo ze al bestaan, hun mond gemakkelijk door de tegenpartij gesnoerd wordt.


7. Maar we hebben allemaal gematigde moslims op het nieuws en in praatprogramma's gezien, die zich distanciŽren van het optreden van militante islamieten.


Hebben we die echt gezien? Ja, er zijn er een paar die zich distanciŽren van Osama bin Laden, en met slogans aankomen als "de Islam is een godsdienst van vrede", maar dit betekent nog geen gematigdheid. Pas wanneer er gematigde moslims op televisie komen die zoiets als het volgende kunnen zeggen, weten we dat er gematigde moslims bestaan: "Er is veel in de Islamitische geloofsleer dat men niet letterlijk zou moeten nemen. Het is bijvoorbeeld absoluut onaanvaardbaar te geloven dat iemand het Paradijs kan verdienen door ongelovigen te vermoorden in een zelfmoordbomaanslag. In feite kunnen we er niet eens zeker van zijn dat er zoiets als een Paradijs is. Noch kunnen we er zeker van zijn dat de Koran geschreven is door de Schepper van het Universum. De Koran is een eeuwenoud boek vol religieuze wijsheid, sommige dingen zijn nog relevant voor de moderne tijd, andere dingen helemaal niet." Zoek een moslim op die dŪt kan zeggen, en je hebt een gematigde moslim gevonden. Je zult dan ook iemand gevonden hebben die zich schuldig maakt aan godslastering en naar alle waarschijnlijkheid gedood zal worden in bijna welk moslimland op aarde dan ook. Dit is het probleem van de Islam.


8. Dit alles is nogal opruiend.


Inderdaad. Er worden hier nogal wat klappen uitgedeeld, we kunnen er niet meer omheen. Maar door wie? We zouden er allemaal geheel geschokt van moeten zijn dat een gehele civilisatie van mening is dat de Koran het meest wijze boek is dat ooit is geschreven. Er is geen gemakkelijk antwoord op het probleem hoe je met een cultuur van 1,3 miljard aanhangers kunt praten over het gevaar en de onjuistheid van hun meest dierbare overtuigingen. Maar we moeten inzien dat de moderne techniek deze problematiek tot een punt van buigen of barsten gebracht heeft. Het scenario van een koude oorlog is totaal onmogelijk wanneer de andere zijde een moslimregime is dat beschikt over langeafstands-atoomwapens.
In de eerste plaats moeten gematigde moslims, waar ze zich ook mogen bevinden, zich bewust worden van dit gevaar. Ze zullen een manier moeten vinden om een eind te maken aan de cultus van dood en martelaarschap die in de moslimwereld is opgebloeid.


9. Maar sommigen beweren dat aan de basis van de moslim -of beter gezegd de arabische- onverdraagzaamheid niet de religie ligt, maar de politieke geschiedenis. Heeft het niet veel te maken met de IsraŽlische bezetting?"


Men kan niet ontkennen dat de problematiek van IsraŽl op z'n minst een deel van het probleem is. De IsraŽlische nederzetters op de bezette gebieden zijn zelf ook religieuze extremisten die de gehele wereld in gevaar brengen. Zij leven met het idee dat God een soort alwetende makelaar in onroerend goed is. Dit is ťťn van de kernzaken in het conflict tussen het westen en de Islam. Maar iedereen die denkt dat het westerse of IsraŽlische imperialisme de oorzaak is voor het raadsel van het moslimgeweld, moet eens uitleggen waarom we geen Tibetaanse zelfmoordterroristen hebben die Chinese kinderen opblazen. De Tibetanen hebben net zoveel geleden als de Palestijnen. Meer dan een miljoen zijn om het leven gekomen door de Chinese bezetting van hun land. Waar zijn die Tibetaanse zelfmoordterroristen? Waar is hun cultus van martelaarschap? Waar zijn de Tibetaanse massa's die hun haat botvieren en luidkeels oproepen tot dood aan alle Chinezen? Ze bestaan niet. Waarom niet? Het antwoord is hun godsdienst.


10. Dit brengt ons op een andere implicatie van uw boek: u bent van mening dat niet alle culturen van gelijke waarde zijn, en dat moreel superieurdere maatschappijen het recht hebben om hun culturele waarden op de andere culturen over te brengen.


Inderdaad. Ik ben van mening dat de geciviliceerde wereld de plicht heeft om uiteindelijk de armen in ontwikkelingslanden, die onder dictatuur leven, te redden. Het is om het even of deze tirannie van bovenaf wordt opgelegd door een dictator, of van alle zijden, via de tirannie van onwetendheid. Uiteindelijk is het een probleem van scholing. Mensen die geen idee hebben waar AIDS door ontstaat, moeten scholing krijgen. Mensen die niet begrijpen dat vrouwen op alle gebieden dezelfde rechten verdienen als mannen, hebben scholing nodig. Mensen die denken dat je God een dienst kan bewijzen door een vliegtuig in een wolkenkrabber te rammen, moeten hoger inzicht krijgen.


11. Wat zou u zeggen tegen iemand die een diepe religieuze ervaring heeft dat God bestaat?


Ik zou alle details van de ervaring willen weten. Zelden berust zo'n overtuiging op iets waar men conclusies uit kan trekken wat betreft de structuur van het universum. Wat deze mensen wel bewijzen is dat het zonder twijfel mogelijk is om bijzondere ervaringen te hebben. Wij moeten inzien dat er helemaal geen conflict bestaat tussen spirituele ervaring en rationaliteit. Het conflict is slechts tussen rationaliteit en mensen die op basis van spirituele ervaringen conclusies trekken die geheel onredelijk zijn, maar die ze toch als kennis opdienen. Nog erger is overtuiging op basis van de ervaring van mensen die al eeuwenlang dood zijn te baseren. Spirituele ervaringen kunnen wellicht zeer waardevol zijn. Maar er is geen reden om iets aan te nemen slechts op basis van geloof hechten aan wat iemand anders ervaart, of oude boeken pretenderen.


12. Het lijkt wel alsof u zich helemaal concentreert op alles wat er fout is aan religie en helemaal geen oog hebt voor al de goede kanten ervan. Godsdienst heeft toch ook de mooiste kunst, architectuur, morele waarden en menselijk handelen geÔnspireerd?


Het feit dat mensen prachtige dingen doen in naam van hun godsdienst zegt nog helemaal niet dat deze dingen het beste in de naam van religie gedaan kunnen worden. Er is geen enkele reden om te ontkennen dat evenzo prachtige zaken niet gedaan zouden kunnen worden zonder religieus dogmatisme. Er kunnen ook andere zeer goede -dwz gerechtvaardigde, rationele- redenen aangevoerd worden om te kunst te scheppen, prachtige architectuur te ontwerpen en hoogwaardig menszijn aan de dag te leggen.


13. Denkt u echt dat men op een rationele manier bezig zou kunnen zijn met godsdienst? Is godsdienst niet juist dat het de rede overstijgt?


Ik ben van mening dat een "sprong in het duister" volkomen onjuist is. Geloof moet een bepaalde relatie hebben tot onze taallogica en zintuiglijke ervaringen. Het staat ons niet vrij alles over de wereld te geloven waar we maar zin in hebben. Bovendien is de sprong in het geloof zeer inconsequent, want dezelfde mensen die zich hierop beroepen zie je op elk moment dat het mogelijk is weer vertrouwen op het verstand. Wanneer zich ook maar even iets voordoet wat hun geloof schijnt te bevestigen, zie je ze dit meteen met beide handen aangrijpen om hun geloof ermee te bewijzen. Het moment dat gebed eindelijk iets oplevert -een tumor dat verdwijnt, een kind dat ongedeerd uit de puinhoop komt- zul je mensen horen spreken over hun geloof dat juist is. Het probleem voor al deze mensen is dat ze de totaliteit van het bestaan nooit met een onbevooroordeelde houding bekijken. Eenieder die een oprecht onderzoek doet naar de werkelijke stand van zaken in onze wereld, zal tot de conclusie komen dat er geen enkele grond is om te geloven in een alwetende, almachtige en algoede Schepper, die geÔnteresseerd is in een ieder van ons mensen.





Islamitische Godsdienstwaanzin

In Memoriam: Slachtoffers van Godsdienstwaanzin
(let op het eind van deze voorstelling!)

Richard Dawkins

Noodzaak van kritiek op Islam

Faith Freedom International

Noodkreet van de Finse cartoonist Ville Ranta